وقتی عشق مادرانه رنگ و بوی کنترل می‌گیرد: نگاهی به کنترل قهری در رفتار مادران

مادری یکی از عمیق‌ترین و پیچیده‌ترین تجربه‌های زندگی است. عشق به فرزند، انگیزه‌ای بی‌نهایت برای مراقبت، هدایت و حمایت است. اما گاهی همین عشق مادرانه، بدون آنکه مادر خودش متوجه باشد، می‌تواند رنگ کنترل به خود بگیرد. چیزی که روانشناسان آن را «کنترل قهری» یا Coercive Control می‌نامند، رفتاری است که آزادی و انتخاب فرزند را محدود می‌کند، حتی زمانی که هدف مادر تنها محافظت از فرزند یا دلسوزی برای او است.

کنترل قهری مادرانه چیست؟

کنترل قهری مادرانه به رفتاری گفته می‌شود که در آن مادر، به دلیل اضطراب، ترس، نگرانی یا نیاز به اطمینان و خاطرجمعی، تصمیمات فرزند یا رفتارهای او را محدود می‌کند و به جای او انتخاب می‌کند و تصمیم می‌گیرد. این کنترل می‌تواند ظریف و پنهان باشد و اغلب با عنوان «مراقبت» یا «عشق» توجیه می‌شود، در حالی که اثر آن بر روی فرزند و حتی مادر، گاه مخرب و زیان‌آور است.

این رفتار همیشه آشکار نیست. ممکن است هیچ داد و فریادی در کار نباشد، هیچ تنبیه فیزیکی رخ ندهد، اما با یک نگاه دقیق، آثارش بر فرزند و روابط خانواده دیده می‌شود. کنترل قهری می‌تواند شامل نظارت بیش از حد، محدود کردن انتخاب‌ها، تصمیم‌گیری به جای فرزند، تهدیدهای احساسی و ایجاد حس گناه در فرزند باشد.

مثال‌های روزمره از کنترل قهری

برای درک بهتر، چند مثال ملموس را در نظر بگیرید:

کنترل ظاهر و لباس فرزند: مادری که لباس فرزندش را خودش انتخاب می‌کند، نه برای راحتی او یا در نظر گرفتن شرایط جوی، بلکه برای اطمینان از «درست بودن» ظاهر.

محدود کردن انتخاب‌های ساده: اجازه نمی‌دهد فرزند خودش غذا انتخاب کند، بازی کند یا با دوستانش ارتباط داشته باشد، به بهانه نگرانی یا دلسوزی.

ایجاد احساس گناه یا اضطراب: با جمله‌هایی مانند «اگه دوستم داری، این کارو نکن» یا «اگر من ناراحت شم، یعنی کار بدی کردی»، فرزند را تحت فشار عاطفی قرار می‌دهد.

مهار رشد استقلال: وقتی فرزند تلاش می‌کند مستقل شود، مادر با نگرانی یا دخالت مداوم، او را دوباره تحت کنترل می‌گیرد.

در همه این مثال‌ها، نیت مادر اغلب “مثبت” است. او می‌خواهد فرزندش ایمن و موفق باشد. اما نتیجه، محدود شدن آزادی فرزند و حتی کاهش اعتماد به نفس اوست.

ریشه‌های کنترل قهری در مادران

کنترل قهری معمولاً از ترس و اضطراب ناشی می‌شود:

• ترس از آسیب دیدن فرزند: نگرانی شدید از اشتباه یا خطراتی که ممکن است رخ دهد، باعث می‌شود مادر خودش را مسئول مطلق بداند.
• ترس از قضاوت دیگران: مادر ممکن است نگران باشد که دیگران او را «مادر بد» بنامند، بنابراین سعی می‌کند با کنترل بیش از حد همه چیز را درست جلوه دهد.
• احساس گناه: برخی مادران، به دلیل کارهای گذشته یا تجربه‌های فرزند، نگرانند که اگر کنترل نکنند، «اشتباهات» جبران‌ناپذیر رخ دهد.

این ریشه‌ها طبیعی و انسانی‌اند، اما سالم نیستند. بسیاری از مادران بدون آگاهی از اثر کنترل، رفتار خود را «عشق» یا «مراقبت» می‌دانند.

پیامدهای کنترل قهری

کنترل قهری، حتی وقتی با نیت دلسوزی صورت می‌گیرد، اثرات جدی بر فرزند و مادر  و روابط آن دو دارد:

• کاهش اعتماد به نفس فرزند: وقتی فرزند هر تصمیم ساده را باید با اجازه مادر بگیرد، یاد می‌گیرد به خودش اعتماد نکند.
• وابستگی و خفگی رابطه: فرزند وابسته‌تر می‌شود، ارتباط سالم و آزادانه جای خود را به رعایت کردن و ترس می‌دهد.
• افزایش اضطراب و خشم مادر: مادر از شدت مراقبت و کنترل خسته و ناراضی می‌شود و گاه احساس گناه می‌کند.
• سرکوب رشد استقلال: فرصت تجربه، آزمون و خطا از فرزند گرفته می‌شود و توانایی حل مسئله و تصمیم‌گیری کاهش می‌یابد.

کنترل قهری و قاطعیت سالم

یکی از پل‌های مهم برای خروج از کنترل قهری، قاطعیت سالم مادرانه است. قاطعیت یعنی:

1. گفتن «نه» با احترام و بدون احساس گناه
2. قرار دادن مرزهای واضح برای فرزند
3. اعتماد به توانایی و استقلال او

در قاطعیت سالم، مادر هم مراقبت می‌کند و هم اجازه می‌دهد فرزند تصمیم بگیرد و اشتباه کند. ترس از دست دادن کنترل یا اضطراب، جای خود را به اعتماد و احترام متقابل می‌دهد.

چگونه از کنترل قهری فاصله بگیریم؟

برخی راهکارها برای آگاهی و کاهش کنترل قهری عبارت‌اند از:

• خودآگاهی: لحظه‌ای تأمل کن که آیا رفتار تو از مراقبت است یا از ترس و اضطراب.
• مرزگذاری واضح: قوانین و محدودیت‌ها را شفاف و بدون تهدید مشخص کن.
• اعتماد به فرزند: اجازه بده تصمیم‌های کوچک بگیرد و اشتباه کند.
• تمرین قاطعیت سالم: نه گفتن و تعیین مرز بدون کنترل یا تهدید.
• بازتاب و گفتگو با خود: بعد از هر رفتار، از خودت بپرس که آیا آزادی فرزند حفظ شد یا نه.

نتیجه‌گیری

کنترل قهری مادرانه معمولاً با نیت خوب و عشق آغاز می‌شود، اما به سرعت می‌تواند اثرات مخرب خود را هم بر فرزند و هم بر مادر بر جای بگذارد. شناخت این رفتار، آگاهی از ریشه‌ها و پیامدها، و تمرین قاطعیت سالم، راهی است برای حفظ عشق مادرانه و همزمان احترام به آزادی و استقلال فرزند.

مادری یعنی مراقبت و هدایت، اما نه به قیمت خفگی و محدودیت. وقتی مادر بتواند بین عشق و کنترل مرز برقرار کند، رابطه‌ای سالم، امن و صادقانه شکل می‌گیرد که هم رشد فرزند و هم آرامش مادر را تضمین می‌کند.